بازار تبادل ارزهای خارجی که بیشتر با نام فارکس میشناسید، امروز به عنوان بزرگترین بازار مالی جهان با حجم معاملات روزانه تریلیونها دلار شناخته میشود؛ اما این بازار عظیم از کجا و چگونه آغاز شد؟ برخلاف تصور بسیاری که تاریخچه بازار فارکس را مربوط به دهههای اخیر میدانند، ریشه مبادله ارز به قرنها پیش بازمیگردد و در طول تاریخ از سیستمهای ابتدایی تا شکل پیچیده و دیجیتالی امروزی خود، تحولات شگرفی را پشت سر گذاشته است. برای آشنایی با تاریخچه بازار فارکس، در ادامه این مطلب با ما همراه باشید.
تاریخچه بازار فارکس
بازار فارکس (Forex)، قدیمیترین و بزرگترین بازار مالی جهان است که حجم معاملات روزانه آن به تریلیونها دلار میرسد. این بازار به عنوان یک شبکه غیرمتمرکز عمل میکند و افراد، شرکتها و دولتها در آن نسبت به خرید و فروش ارزهای مختلف اقدام میکنند.
مطالعه کنید: آموزش فارکس از صفر
آغاز تاریخ بازار فارکس
ایده تبادل ارزها از دوران باستان وجود داشته است، اما شکل مدرن بازار فارکس در قرن 19 با ظهور نظام بانکی و استاندارد طلا شکل گرفت.
جدول زمانی تاریخ فارکس
| سال | رویداد |
|---|---|
| 1800–1880 | استاندارد طلا در کشورهای صنعتی توسعه یافت و معاملات ارزی به صورت نظاممند شروع شد. |
| 1944 | توافق برتون وودز ایجاد شد و دلار آمریکا به عنوان واحد پولی جهانی تعیین شد. |
| 1971 | ریچارد نیکسون استاندارد طلا را لغو کرد و ارزهای جهانی شناور شدند. |
| 1973 | اولین معاملات ارزی تحت نظام شناور آغاز شدند. |
| 1981 | بانکها شروع به استفاده از سیستمهای الکترونیکی برای معاملات فارکس کردند. |
| 1990s | شرکتهای تکنولوژی سیستمهای معاملاتی آنلاین را توسعه دادند. |
| 2000s | فارکس به عموم مردم باز شد و معاملهگران خرد نیز وارد بازار شدند. |
| 2020–امروز | حجم معاملات روزانه بیش از 7 تریلیون دلار رسید و معاملات موبایلی گسترش یافت. |
چشمانداز آینده فارکس
با پیشرفت هوش مصنوعی، بلاکچین و پولهای دیجیتال، بازار فارکس در حال تحول است. علاوه بر این، نوسانات سیاسی و اقتصادی جهانی نیز نقش بیشتری در تصمیمگیری معاملهگران دارد. آینده این بازار را میتوان به عنوان بازاری ترکیبی از سنت و فناوری دانست.
ریشههای باستانی؛ از کالا به کالا تا اولین سکهها
برای درک تاریخچه بازار فارکس، باید به عقبتر و دوران قبل از پول رایج برگردیم. تجارت کالا به کالا قدیمیترین روش مبادله بود که حدود 6000 سال قبل از میلاد، توسط قبایل بینالنهرین آغاز شد؛ در این سیستم، افراد کالاها را مستقیما با کالاهای دیگر مبادله میکردند. با گذشت زمان و توسعه تجارت، نیاز به یک وسیله مبادله استانداردتر احساس شد؛ در اوایل قرن ششم قبل از میلاد، اولین سکههای طلا ضرب و به عنوان یک ارز قابل قبول مورد استفاده قرار گرفتند. طلا به دلیل ویژگیهایی مانند قابلیت حمل، دوام، تقسیمپذیری، یکنواختی، عرضه محدود و مقبولیت عمومی انتخاب شد.
شواهد تاریخی نشان میدهد که ضرب سکه در مصر باستان برای تجارت میان مردم، در قرن اول پیشاز میلاد نیز رواج داشته است؛ این سکهها جایگزین مبادله مستقیم کالاها شدند. سکههای طلا با وزنهای متفاوت در مناطق مختلف، نیاز به تبادل ارزش بین ارزهای مختلف را ایجاد کردند؛ برای مثال اگر یک سکه یونانی سنگینتر از یک سکه مصری بود، تعدادکمتری سکه یونانی با تعداد بیشتری از سکه مصری مبادله میشد.
توسعه مبادله ارزی؛ از بانکهای بینالمللی تا استاندارد طلا
با پایان قرون وسطی و گسترش تجارت در قرن پانزدهم میلادی، نیاز به تسهیل مبادلات ارزی بین کشورها افزایش یافت. خانواده قدرتمند مدیجی در فلورانس با تاسیس بانکهایی در کشورهای خارجی به نمایندگی از تاجران پارچه، به تسهیل این فرآیند کمک کردند؛ این نشاندهنده شکلگیری شبکههای اولیه بانکی بینالمللی برای تبادل ارز بود.
در طول قرون هفدهم و هجدهم میلادی، آمستردام یک بازار فارکس فعال شبیه به بازار فارکس امروزی داشت، این بازار محلی برای تبادل پول میان انگلستان و هلند بود؛ بااینحال شکل مدرنتر تجارت ارز در قرن نوزدهم میلادی آغاز شد. در دهه 1850 در ایالات متحده، شرکتهایی مانند الکساندر براون و پسران به انجام معاملات ارز خارجی مشغول بودند و در دهههای بعدی نیز شرکتهای جدیدی به این حوزه وارد شدند.
بزرگترین تحول در تاریخ تجارت ارز در دهه 1870 میلادی با شکلگیری سیستم استاندارد طلا رخ داد. بر اساس این استاندارد، دولتها تضمین میکردند که میتوان هر مقدار پول کاغذی چاپشده را به ارزش مشخصی از طلا تبدیل کرد؛ این سیستم پولی، به پول کاغذی پشتوانهای از طلا میداد. در اوایل دهه 1900 میلادی، بازار ارز تحت حمایت استاندارد طلا قرار داشت و کشورها میتوانستند ارزهای دریافتی را به طلا تبدیل کرده و با یکدیگر تجارت کنند.
در فاصله سالهای 1899 تا 1913 میلادی، تمایل کشورها به نگهداری از ذخایر ارزهای خارجی افزایش قابل توجهی یافت (10.8%)؛ درحالیکه ذخایر طلا افزایش کمتری داشت (6.3%). این روند اولین نشانههای تشکیل بازار فارکس امروزی بود که با تمایل بیشتر کشورها به نگهداری ارزهای خارجی بهجای طلا آشکار شد. بااینحال تا پایان سال 1913، نزدیک به نیمی از مبادلات ارزی دنیا با پوند استرلینگ انجام میشد، اگرچه مراکز اصلی تجارت در پاریس، نیویورک و برلین بود.
هرجومرج جنگ و نیاز به ثبات؛ پایان استاندارد طلا و ظهور برتون وودز
با شروع جنگ جهانی اول و سپس جنگ جهانی دوم، کشورهای اروپایی مجبور به چاپ پول کاغذی بیشتر شدند تا بتوانند هزینههای جنگ را تامین کنند. این موضوع باعث شده بود که دولتها نتوانند تضمین استاندارد طلا را حفظ کنند و عملا سیستم استاندارد طلا منسوخ شد. در سال 1928، تجارت ارزهای خارجی به بخشی حیاتی از عملیات مالی شهرها تبدیل گردید و شکل مدرن تجارت ارز در لندن آغاز شد. پساز جنگ جهانی دوم، برای اینکه کشورها بتوانند خود را احیا کنند به ایجاد ثبات در اقتصاد جهانی نیاز داشتند. در سال 1944، نمایندگان 44 کشور در کنفرانس پولی و مالی سازمان ملل در برتون وودز، نیوهمپشایر گرد هم آمدند و سیستم برتون وودز را طراحی کردند.
ایالات متحده به دلیل اینکه آسیب کمتری در جنگ دیده بود و بیشترین ذخایر طلا را داشت، به معیاری برای ارزهای دیگر تبدیل شده بود. بر اساس توافق برتون وودز، نرخ ارزهای کشورهای خارجی نسبت به دلار آمریکا تثبیت شد؛ درحالیکه دلار به طلا با نرخ 35 دلار برای هر اونس متصل بود. این سیستم به دلار آمریکا اجازه داد تا به ارز ذخیره جهانی تبدیل شود؛ بااینحال نوسان ارزها تنها در محدوده 1%- و 1%+ از نرخ برابر ثابت مجاز بود.
گذر به نرخهای شناور؛ شکست برتون وودز و تولد فارکس مدرن
افزایش وامدهی و هزینههای دولتی در آمریکا منجر به چاپ پول بیشتر و عدم طلا کافی برای پشتوانه دلارهای در گردش شد. بنابراین در سال 1971، رئیس جمهور ریچارد نیکسون به سیستم برتون وودز پایان داد و سیستم برتون وودز شکست خورد.
پساز لغو برتون وودز، توافقنامه اسمیتسونیان در دسامبر 1971 امضا شد که شباهتهایی به سیستم قبلی داشت؛ اما نوسان بیشتری را برای ارزها مجاز میکرد (+2.25%, -2.25%) و ارزش دلار را نسبت به طلا کمی کاهش داد (38 دلار برای هر اونس). در سال 1972، کشورهای اروپایی تلاش کردند تا وابستگی خود را به دلار کاهش دهند، بر این اساس “شناور مشترک” اروپا را تاسیس کردند؛ بااینحا هر دو توافقنامه اسمیتسونیان و شناور مشترک نیز نتوانستند دوام بیاورند و در سال 1973 منسوخ شدند.
این ناکارآمدیها بستهشدن موقت بازار فارکس را به همراه داشت که بین سالهای 1972 و 1973 اتفاق افتاد. در نهایت در سال 1973، سیستم نرخ ارز شناور آزاد به صورت رسمی ایجاد شد؛ در این سیستم، نرخ ارزها بر اساس عرضه و تقاضا در بازار تعیین و نوسان مییابد و هیچ دولتی نرخها را به طور ثابت کنترل نمیکند. این سال به عنوان آغاز کار بازار فارکس به شکل مدرن آن شناخته میشود؛ در همین زمان کامپیوترها جایگزین سیستمهای قدیمیمظنهگیری قیمت شدند.
تاریخچه بازار فارکس
| تاریخچه تحولات بازار فارکس | ||
|---|---|---|
| دوره زمانی | رویداد مهم | توضیحات و تاثیرات |
| قرن 6 ق.م – قرن 19 م | دوران مبادلات اولیه |
|
| 1875-1914 | سیستم استاندارد طلا |
|
| 1944 | سیستم برتون وودز |
|
| 1971 | پایان سیستم برتون وودز |
|
| دهه 1980 | عصر الکترونیک |
|
| 1990-2000 | دموکراتیزه شدن فارکس |
|
| 2000-2010 | انقلاب تکنولوژی |
|
| 2010-تاکنون | عصر دیجیتال |
|
رویدادهای مهم پساز نرخ شناور و ظهور تجارت آنلاین
پساز شکلگیری رسمی سیستم نرخ ارز شناور در سال 1973 و ظهور تجارت آنلاین، چندین رویداد مهم در تاریخچه بازار فارکس اتفاق افتاد که در ادامه به بررسی آنها میپردازیم:
توافقنامه پلازا (1985)
در اوایل دهه 1980 میلادی، ارزش دلار آمریکا نسبت به سایر ارزهای اصلی به شدت افزایش یافته بود. این افزایش ارزش، صادرات آمریکا را با مشکل مواجه کرد و منجر به کسری 3.5 درصدی در حساب جاری ایالات متحده شد. در پاسخ به این رکود تورمی، پل ولکر، رئیس وقت فدرال روز آمریکا؛ نرخ بهره را افزایش داد که باعث افزایش بیشتر ارزش دلار شد. این امر رقابتپذیری صنعت ایالات متحده را در بازار جهانی کاهش داد؛ همچنین ارزش بالا دلار کشورهای جهان سوم را زیر بار بدهی له کرد و باعث تعطیلی کارخانههای آمریکایی شد.
در سال 1985، نمایندگان کشورهای گروه G5 (ایالات متحده بریتانیا، فرانسه، آلمان غربی و ژاپن) در هتل پلازا در نیویورک گرد هم آمدند. پساز اخبار این نشست، G5 بیانیهای را منتشر کرد که در آن، افزایش ارزش ارزهای غیر دلاری را تشویق کرده بود. این رویداد که به توافقنامه پلازا معروف شد، باعث سقوط سریع ارزش دلار گردید؛ این نوسان شدید، پتانسیل سود در تجارت ارز را برای معاملهگران آشکار کرد.
شکلگیری یورو (پیمان ماستریخت، 1992)
پساز جنگ جهانی دوم، اروپا تلاش کرد تا با معاهدات مختلف، کشورهای منطقه را به هم نزدیک کند. پیمان ماستریخت در سال 1992 یکی از پربارترین این معاهدات بود. این معاهده اتحادیه اروپا را تاسیس کرد و منجر به ایجاد واحد پول یورو شد؛ همچنین یک مجموعه منسجم از ابتکارات در سیاست خارجی و امنیت را گردآوری کرد. شکلگیری یورو باعث شد که بانکها و کسبوکارهای اروپایی ریسک مبادله ارز در اقتصاد جهانی را کاهش دهند.
ظهور تجارت آنلاین (1996)
در دهه 1990 میلادی، بازارهای ارز به دلیل گسترش اینترنت به سرعت رشد کردند. امکان دسترسی به قیمت دقیق ارزها با یک کلیک ساده فراهم شد؛ درحالیکه قبلا به تاجران، دلالان و تماسهای تلفنی متعدد نیاز بود. این پیشرفت در ارتباطات همزمان با تغییرات سیاسی مانند سقوط دیوار برلین و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی رخ داد که سرمایهداری و جهانیشدن بیشتر را به همراه داشت. ارزهاییی که قبلا در نظامهای سیاسی بسته قابل معامله نبودند، اکنون در بازار جهانی قابل تجارت شدند. بازارهای نوظهور، مانند بازاهای آسیا جنوب شرقی، شکوفا شدند و ارز را جذب کردند.
افزایش رقابت آنلاین بین شرکتکنندگان در فارکس، باعث کاهش اسپرد (تفاوت قیمت خرید و فروش) در ارزها شد. بانکها پلتفرمهایی را ایجاد کردند تا مظنه قیمت به صورت لحظهای در اختیار مشتریانشان قرار گیرد. علاوهبر این با گسترش اینترنت، علاقه افراد عادی و تریدرها به بازار فارکس افزایش یافت. از آنجا که حجم استاندارد معامله در بازار بین بانکی (فارکس) بالا (یک میلیون واحد) بود، کارگزاران یا بروکرهای خردهفروشی فارکس پا پیش گذاشتند تا افراد عادی بتوانند با حجمهای کمتری معامله کنند؛ این امر دسترسی به بازار را برای عموم فراهم کرد. بروکرهای خردهفروش به دو دسته اصلی تقسیم میشوند:
- سازندگان بازار (Market Markers): این بروکرها قیمتهای خرید و فروش را تعیین میکنند و از اسپرد (تفاوت قیمت) به عنوان سود خود بهره میبرند. انها قراردادهای بزرگ را به قطعات کوچکتر برای معاملهگران خرد تقسیم میکنند.
- شبکه ارتباطات الکترونیکی (ECN): این بروکرها سفارشهای خرید و فروش مشتریان را مستقیما و به صورت خودکار با بهترین قیمتهای موجود در شبکه (که توسط بانکها، مارکت میکروها و سایر مشتریان ارائه میشود) مطابقت میدهند. این شبکه به معاملهگران اجازه داده تا قیمتهای مورد نظر خود را تعیین کنند؛ اما اسپرد و کمیسیون کمتری دارد.
فارکس؛ مبادله کالا تا بزرگترین بازار مالی جهان
سفر بازار فارکس از مبادلات کالا به کالا در هزاران سال پیش آغاز شد و از طریق سیستمهای مبتنی بر سکه طلا، استاندارد طلا و نظامهای نرخ ثابت به شکل بازار نرخ شناور و کاملا دیجیتالی امروزی رسید. رویدادهای کلیدی جهانی مانند جنگها، توافقنامههای بینالمللی و پیشرفتهای تکنولوژی، نقش اساسی در شکلگیری این بازار پویا داشتهاند.
مطالعه تاریخچه بازار فارکس به ما کمک میکند تا تحولات گذشته را درک کرده و برای رویدادهای مشابه در آینده آماده باشیم. با توجه به پیشرفتهای اخیر در فناوریهایی مانند بلاکچین و هوش مصنوعی، ممکن است در آینده نزدیک شاهد تغییرات بزرگ بعدی در بازار فارکس باشیم. امروزه فارکس فرصتی برای افراد از سراسر جهان فراهم کرده تا در یک بازار بینالمللی فعالیت کنند و سودهای کلان بهدست آورند.